以下の内容はhttps://spherical-harmonics.hateblo.jp/entry/Todai/1920/Ributu_2より取得しました。


1920年(大正9年)東京帝國大學理學部物理科-數學[2]

[2] x=r\cos\thetay=r\sin\theta ナル關係ニ依ツテ\dfrac{\partial^2 V}{\partial x^2}+\dfrac{\partial^2 V}{\partial y^2}r\theta ヲ使ッテ書キ直セ.但運算ノ説明ヲ要ス.

本問のテーマ
2次元極座標ラプラシアン

2024.12.22記
多変数関数の合成関数の微分
\mathbf{x}=(x_1,x_2,\ldots,x_n) において各 x_i\mathbf{u}=(u_1,u_2,\ldots,u_n)微分可能な関数として x_i(\mathbf{u}) であるとする.
z=f(\mathbf{x})=g(\mathbf{u})
となるとき,
dz=\displaystyle\sum_{i=1}^n\dfrac{\partial f}{\partial x_i}dx_i=\dfrac{\partial f}{\partial\mathbf{x}}d\mathbf{x}
dx_k=\displaystyle\sum_{j=1}^m\dfrac{\partial x_i}{\partial u_j}dx_i=\dfrac{\partial x_k}{\partial\mathbf{u}}d\mathbf{u}
により,
dz=\dfrac{\partial f}{\partial \textbf{x}}d\textbf{x}=\dfrac{\partial f}{\partial \textbf{x}}\left(\dfrac{\partial \textbf{x}}{\partial \textbf{u}}\right)d\textbf{u}=\dfrac{\partial f}{\partial \textbf{u}}d\textbf{u}
が成立するので,
\dfrac{\partial f}{\partial \textbf{u}}
=\dfrac{\partial f}{\partial \textbf{x}}\left(\dfrac{\partial \textbf{x}}{\partial \textbf{u}}\right)
が成立する.

[解答]
2次元極座標 x=r\cos\thetay=r\sin\theta において,2次元回転行列R(\cdot)を用いて
\dfrac{\partial(x,y)}{\partial(r,\theta)}=\begin{pmatrix} \dfrac{\partial x}{\partial r} & \dfrac{\partial x}{\partial \theta} \\ \dfrac{\partial y}{\partial r} & \dfrac{\partial y}{\partial \theta} \end{pmatrix}=\begin{pmatrix} \cos\theta & -r\sin\theta \\ \sin\theta & r\cos\theta\end{pmatrix}=R(\theta)\begin{pmatrix} 1 & 0 \\ 0 & r \end{pmatrix}
と表すことができ,その逆行列として
\dfrac{\partial(r,\theta)}{\partial(x,y)}=\begin{pmatrix} 1 & 0 \\ 0 & \dfrac{1}{r} \end{pmatrix}R(-\theta)
と表すことができる.さて,
\dfrac{\partial V_x}{\partial r}=V_{xx}\dfrac{\partial x}{\partial r}+V_{xy}\dfrac{\partial y}{\partial r}
などにより
\begin{pmatrix} V_{xr} & V_{x\theta} \\ V_{yr} & V_{y\theta} \end{pmatrix}
=\begin{pmatrix} V_{xx} & V_{xy} \\ V_{yx} & V_{yy} \end{pmatrix} 
\dfrac{\partial(x,y)}{\partial(r,\theta)}
が成立するので,
\begin{pmatrix} V_{xx} & V_{xy} \\ V_{yx} & V_{yy} \end{pmatrix}=\begin{pmatrix} V_{xr} & V_{x\theta} \\ V_{yr} & V_{y\theta} \end{pmatrix}\begin{pmatrix} 1 & 0 \\ 0 & \dfrac{1}{r}\end{pmatrix} R(-\theta)
である.

一方,
(V_x,V_y)=(V_r,V_{\theta})\dfrac{\partial(r,\theta)}{\partial(x,y)}=(V_r,V_{\theta})\begin{pmatrix} 1 & 0 \\ 0 & \dfrac{1}{r} \end{pmatrix}R(-\theta)=\left(V_r,\dfrac{V_{\theta}}{r}\right)R(-\theta)
により
 \begin{pmatrix} V_x \\ V_y \end{pmatrix}=R(\theta) \begin{pmatrix} V_r \\ \dfrac{V_{\theta}}{r}\end{pmatrix}
であるから
 \begin{pmatrix} V_{xr} \\ V_{yr} \end{pmatrix} =R(\theta) \begin{pmatrix} V_{rr} \\ -\dfrac{V_{\theta}}{r^2} \end{pmatrix} \begin{pmatrix} V_{x\theta} \\ V_{y\theta} \end{pmatrix}=R(\theta+\pi/2) \begin{pmatrix} V_{r} \\ \dfrac{V_{\theta}}{r}\end{pmatrix}+R(\theta) \begin{pmatrix} V_{r\theta} \\ \dfrac{V_{\theta\theta}}{r^2}\\ \end{pmatrix}=R(\theta) \begin{pmatrix} V_{r\theta}-\dfrac{V_{\theta}}{r} \\ V_{r}+\dfrac{V_{\theta\theta}}{r^2}\end{pmatrix}
が成立する.以上から
 \begin{pmatrix} V_{xr} &  V_{x\theta} \\  V_{yr} & V_{y\theta} \end{pmatrix}=R(\theta) \begin{pmatrix} V_{rr} &  V_{r\theta}-\dfrac{V_{\theta}}{r} \\  -\dfrac{V_{\theta}}{r^2} & V_{r}+\dfrac{V_{\theta\theta}}{r^2}\end{pmatrix}
となり,
\begin{pmatrix} V_{xx} & V_{xy} \\ V_{yx} & V_{yy} \end{pmatrix}=R(\theta) \begin{pmatrix} V_{rr} &  V_{r\theta}-\dfrac{V_{\theta}}{r} \\  -\dfrac{V_{\theta}}{r^2} & V_{r}+\dfrac{V_{\theta\theta}}{r^2}\end{pmatrix}\begin{pmatrix} 1 & 0 \\ 0 & \dfrac{1}{r}\end{pmatrix} R(-\theta)=R(\theta)
 \begin{pmatrix} V_{rr} &  \dfrac{V_{r\theta}}{r}-\dfrac{V_{\theta}}{r^2} \\ -\dfrac{V_{\theta}}{r^2} & \dfrac{V_{r}}{r}+\dfrac{V_{\theta\theta}}{r^2}\end{pmatrix}
R(-\theta)
となる.よって
\dfrac{\partial^2 V}{\partial x^2}+\dfrac{\partial^2 V}{\partial y^2} =V_{xx} + V_{yy}=\mbox{tr}\begin{pmatrix} V_{xx} & V_{xy} \\ V_{yx} & V_{yy} \end{pmatrix}=\mbox{tr}\left\{R(\theta) \begin{pmatrix} V_{rr} &  \dfrac{V_{r\theta}}{r}-\dfrac{V_{\theta}}{r^2} \\ -\dfrac{V_{\theta}}{r^2} & \dfrac{V_{r}}{r}+\dfrac{V_{\theta\theta}}{r^2}\end{pmatrix}R(-\theta)\right\}=\mbox{tr} \begin{pmatrix} V_{rr} &  \dfrac{V_{r\theta}}{r}-\dfrac{V_{\theta}}{r^2} \\ -\dfrac{V_{\theta}}{r^2} & \dfrac{V_{r}}{r}+\dfrac{V_{\theta\theta}}{r^2}\end{pmatrix}=V_{rr}+\dfrac{V_{r}}{r}+\dfrac{V_{\theta\theta}}{r^2}=\dfrac{\partial^2 V}{\partial r^2}+\dfrac{1}{r}\dfrac{\partial V}{\partial r}+\dfrac{1}{r^2}\dfrac{\partial^2 V}{\partial {\theta}^2}
となる.

今のところ,このように証明したものを見た記憶がない.なので
ラプラシアン(その2:結論は保留) - 球面倶楽部 零八式 mark II
も挫折したままである.




以上の内容はhttps://spherical-harmonics.hateblo.jp/entry/Todai/1920/Ributu_2より取得しました。
このページはhttp://font.textar.tv/のウェブフォントを使用してます

不具合報告/要望等はこちらへお願いします。
モバイルやる夫Viewer Ver0.14